مفسّران ، كه البتّه آثارشان يا در دست نيست يا هنوز به چاپ نرسيده است ، از شيوه‌اى صرفا سنّتى پيروى مىكردند . مثلا ، آثار مقاتل ، چنان كه از ظواهر امر برمىآيد ، مىبايست ادامهء تعاليم مكتب ابن عبّاس بوده باشد ، عناصر ثابت تفسيرى « 19 » اى كه از او مىشناسيم دقيقا در خط عقايد اهل سنّت است ( مقدمه ، ص 214 ) . و بالأخره بايد بگوييم كه آنچه ما را مخصوصا بر آن داشته‌است تا مقاتل را انتخاب كنيم اين معنى است كه يكى از آثار او را حكيم ترمذى ( متوفّى 285 / 898 ) در دست گرفته و نقد كرده است . تلاقى اين دو انديشهء بزرگ چيزى نيست كه بتوان به سهولت از آن گذشت ، و شايستهء آن بود كه توجّه ما را به خود جلب كند . خاصّه آنكه موضوع اين تلاقى ، چنان كه در فصل آينده خواهيم ديد ، دقيقا همين واژگان مذهبى قرآنى است كه ما در اينجا مىكوشيم تا قديمترين تعبير آن را روشن كنيم روايات اسلامى چندين اثر را به مقاتل نسبت‌مىدهند كه سه اثر از ميان آنها با نسخه‌هايى كه در كتابخانه‌هاى ما نگهدارى مىشود منطبق است . اينها عبارت‌است از : الف . تفسير خمسمائة آية من القرآن « 20 » ، ب . التفسير الكبير « 21 » ، ج . كتاب الوجوه و النّظائر . « 22 » ما بررسى كتاب الوجوه را به فصل بعد موكول مىكنيم . گولد تسيهر در اصالت كتاب اوّل شك كرده است ، ولى پس از بررسى معلوم شده است كه قسمت اعظم اين كتاب جز خلاصه يا گزيده‌هايى موضوعى از تفسير كبير نيست ، و بنابراين ، اصالت كتاب تفسير كبير است كه بايد مورد بررسى قرار گيرد . وانگهى ، هر دو اثر با يك سلسله اسناد آغاز مىشود كه عبارت است از : ابوبكر محمّد بن زياد الشهرزورى ، ابو عبدالله محمّد بن على زاريج ؟ ، عبدالخالق بن حسن ، عبدالله بن ثابت بن

--> ( 19 ) . constantes . interpretatives اصطلاحى است كه ماسينيون با آن قواعد تفسيرى مقاتل را ، در متنى كه ملطى از او نقل كرده و خود متن مصحّح آن را در مجموعه ، ص 195 به بعد ، آورده‌است ، بيان مىكند . همچنين نگاه كنيد به تنبيه ، ص 80 - 55 . ( 20 ) . تاكنون از آن تنها نسخهء خطّى لندن ، موزهء بريتانيا ، 6333 شناخته شده است . ( 21 ) . از اين اثر چندين نسخه در دست است ، مخصوصا نسخه‌هاى : حميديه 58 ( كه نسخهء بسيار زيبايى است ) ، كوپريلى 143 ، حسن حسنو 17 ، سرز 245 ، فيض الله 79 . ( 22 ) . نسخه‌هاى خطى با يزيد 651 و امانت 2050 ، كه هيچ يك تاريخ ندارد ، ولى هر دو خوب نگهدارى شده است . ( گويا تفاسير مقاتل ، هر سه يا بعضى از آنها ، در سالهاى اخير در مصر چاپ شده است ، منتها نسخه‌هاى آنها را جمع كرده‌اند . - م . )